ในบริบทสังคมพื้นที่ทางภาคใต้ที่มีประชากรมุสลิมอาศัยอยู่จำนวนมาก การเรียนรู้นอกห้องเรียนที่เกี่ยวข้องกับหลักปฏิบัติทางศาสนาอิสลามในโรงเรียนตาดีกากลายเป็นหนึ่งในวิถีชีวิตของเด็ก ๆ มุสลิมในระดับประถมศึกษา ซึ่งมักจะเรียนกันในช่วงเย็นของวันจันทร์ถึงศุกร์ หรือวันเสาร์และอาทิตย์ โดยมีผู้นำศาสนาหรืออาสาสมัครในชุมชนที่มีความรู้มาเป็นครูช่วยสอนแทนผู้ปกครอง
เพื่อให้เด็กมุสลิมรุ่นใหม่ที่ใช้เวลาวันละหลายชั่วโมงอยู่กับโลกออนไลน์ ได้มีทักษะป้องกันตัวเพื่อเสริมความปลอดภัย ไม่ตกเป็นเหยื่อของผู้ไม่หวังดี การสอนทักษะการรู้เท่าทันสื่อ สารสนเทศ ดิจิทัลแบบบูรณาการอิสลามที่เชื่อมโยงต่อหลักคิดและปฏิบัติทางศาสนาจึงเป็นสิ่งจำเป็น โดยครูตาดีกาและผู้ปกครองก็ต้องศึกษาเรื่องเหล่านี้ให้เข้าใจ เพื่อจะได้แนะนำนักเรียนและบุตรหลานได้ เว็บไซต์ South เช็ค จึงอยากชวนมาถอดแนวคิดจากคู่มือรู้เท่าทันสื่อบูรณาการอิสลามสำหรับนักเรียนตาดีกาชายแดนใต้ เพื่อนำมาประยุกต์ใช้จริงในชีวิตประจำวันกัน
ก่อนอื่นต้องทำความรู้จักคู่มือรู้เท่าทันสื่อบูรณาการอิสลามคู่มือรู้เท่าทันสื่อบูรณาการอิสลาม เป็นคู่มือที่เผยแพร่เมื่อปี 2566 โดยความร่วมมือของสมาคมสะพานปัญญาชายแดนใต้ และ สมาคมฟ้าใสส่งเสริมสุขภาวะเด็กและเยาวชนชายแดนใต้ ภายใต้การสนับสนุนจากกองทุนพัฒนาสื่อปลอดภัยและสร้างสรรค์
คู่มือฉบับนี้เกิดขึ้นจากการทำงานร่วมกันของนักวิชาการจากคณะวิทยาการอิสลาม และ คณะวิทยาการสื่อสาร มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี โดยมีคณะครูตาดีกาจากหลากหลายพื้นที่ร่วมเป็นทีมพัฒนาเนื้อหา
เป้าหมายหลักของคู่มือคือ เพื่อส่งเสริมการจัดกิจกรรมการเรียนรู้และพัฒนาทักษะการรู้เท่าทันสื่อ สารสนเทศ และดิจิทัล (Media, Information, and Digital Literacy: MIDL) ให้แก่นักเรียนในโรงเรียนตาดีกา โดยมุ่งเน้นการพัฒนา 4 ทักษะสำคัญ ได้แก่ ทักษะการเข้าถึงสื่อและสารสนเทศ ทักษะการวิเคราะห์ วิพากษ์ และประเมินเนื้อหา ทักษะการสร้างสรรค์สื่อและเนื้อหาอย่างมีคุณภาพ และทักษะการนำความรู้ไปประยุกต์ใช้และสร้างการเปลี่ยนแปลงในสังคม โดยมีเนื้อหาสำคัญดังต่อไปนี้
5 ทักษะรู้เท่าทันสื่อที่นักเรียนตาดีกาควรรู้และเข้าใจ
- ทักษะการเข้าถึง (Access) คือ ความสามารถในการเข้าถึงข้อมูลและสื่อที่หลากหลาย การค้นหาข้อมูลจากแหล่งที่เชื่อถือได้ การใช้เครื่องมือดิจิทัลให้เป็นประโยชน์ตรงกับวัตถุประสงค์ที่แต่ละคนต้องการ
ตัวอย่าง: การสอนให้เด็ก ๆ ค้นหาเนื้อหาอิสลามที่ถูกต้องจากเว็บไซต์ที่น่าเชื่อถือ เช่น การอ่านอัลกุรอานออนไลน์หรือศึกษาบทเรียนดุอาอ์จาก YouTube ที่ผ่านการตรวจสอบคุณภาพ
- ทักษะการวิเคราะห์ (Analyze) คือ ความสามารถในการวิเคราะห์และแยกแยะข้อมูล เพื่อระบุข้อเท็จจริงและความคิดเห็น การระบุข่าวปลอม โดยคำนึงถึงผลกระทบที่เกิดขึ้นต่อตนเองและผู้อื่น
ตัวอย่าง: การจัดกิจกรรมที่ให้เด็ก ๆ เปรียบเทียบข้อมูล 2 แหล่ง เช่น เรื่องราวในอัลกุรอานกับเรื่องที่พบในอินเทอร์เน็ต เพื่อเรียนรู้การตรวจสอบความถูกต้อง
- ทักษะการประเมิน (Evaluate) คือ ความสามารถในการประเมินคุณค่า ความน่าเชื่อถือ และเจตนาของข้อมูลและสื่อ การเลือกรับหรือปฏิบัติ การตัดสินใจบนพื้นฐานของคุณธรรม จริยธรรม และหลักการประชาธิปไตย
ตัวอย่าง: การให้เด็กประเมินข้อความหรือวิดีโอสั้น ๆ เช่น คลิปเกี่ยวกับการปฏิบัติตามหลักอิสลาม เพื่อให้เด็กเข้าใจว่าเนื้อหามีแหล่งที่มาและเจตนาอย่างไร
- ทักษะการสร้างสรรค์ (Create) คือ ความสามารถในการนำเสนอข้อมูลสารสนเทศ องค์ความรู้ ความคิดเห็นของแต่ละคนผ่านการใช้สื่อและเทคโนโลยีอย่างเหมาะสม มีจริยธรรม
ตัวอย่าง: การสอนเด็ก ๆ ใช้แอปพลิเคชันอย่าง Canva เพื่อออกแบบโปสเตอร์เกี่ยวกับคำสอนในศาสนาอิสลาม เช่น การดำเนินชีวิตในรูปแบบฮาลาล
- ทักษะการมีส่วนร่วม (Engage) คือ ความสามารถในการมีส่วนร่วมในสังคมดิจิทัลอย่างมีความรับผิดชอบ มีจริยธรรม ทั้งบนพื้นที่สื่อออนไลน์ของตนเองและผู้อื่น เช่น การแสดงความคิดเห็นที่สุภาพ และการไม่แชร์ข้อมูลปลอม
ตัวอย่าง: การสอนเด็ก ๆ เกี่ยวกับมารยาทการใช้โซเชียลมีเดีย เช่น การส่งข้อความที่สุภาพในกลุ่มชั้นเรียนออนไลน์
4 แนวคิดรู้เท่าทันสื่อบูรณาการอิสลาม เพื่อประยุกต์ใช้งานสำหรับนักเรียนตาดีกา
- Faedah (ประโยชน์) หมายถึง การใช้สื่อเพื่อสร้างคุณค่าและประโยชน์ให้กับตนเองและผู้อื่น เช่น การเผยแพร่ความรู้ การเสริมสร้างศรัทธา หรือการเชื่อมโยงชุมชน
ตัวอย่าง: การใช้ YouTube หรือเว็บไซต์อิสลามเพื่อเรียนรู้การท่องอัลกุรอานหรือการปฏิบัติศาสนกิจ เช่น การละหมาด การใช้แอปพลิเคชันแจ้งเตือนเวลาละหมาด เพื่อช่วยให้ปฏิบัติศาสนกิจตรงเวลา
- Fitnah (ความเสียหาย) หมายถึง การหลีกเลี่ยงการใช้สื่อในลักษณะที่อาจนำไปสู่ความเข้าใจผิด การเผยแพร่ข่าวปลอม หรือการละเมิดจริยธรรม
ตัวอย่าง: การสอนให้เด็ก ๆ ตระหนักถึงผลเสียของการแชร์ข้อมูลโดยไม่ตรวจสอบ เช่น การแชร์คลิปที่บิดเบือนเกี่ยวกับศาสนา การให้ตัวอย่างข่าวปลอม เช่น ข่าวปลอมเกี่ยวกับวันสำคัญในอิสลาม และให้เด็ก ๆ ฝึกแยกแยะข้อเท็จจริง
- Amanah (ความรับผิดชอบ) หมายถึง การตระหนักถึงหน้าที่ของตนเองในการใช้สื่ออย่างมีจริยธรรม เช่น การไม่ละเมิดสิทธิของผู้อื่น และการเผยแพร่เนื้อหาที่สร้างสรรค์
ตัวอย่าง: การสอนให้เด็ก ๆ ใช้โซเชียลมีเดียอย่างมีมารยาท เช่น การไม่แสดงความคิดเห็นที่เป็นการว่าร้ายหรือทำให้ผู้อื่นเสียหาย การมอบหมายงานให้เด็ก ๆ ออกแบบโปสเตอร์เกี่ยวกับความสำคัญของ “อามานะฮ์” ในชีวิตประจำวัน เช่น ความรับผิดชอบต่อพ่อแม่ ครู และเพื่อน
- Hikmah (วิทยปัญญา) หมายถึง การใช้สื่ออย่างมีปัญญาและไตร่ตรอง เช่น การเลือกเนื้อหาที่เหมาะสม การเผยแพร่เนื้อหาที่ก่อให้เกิดสันติสุข และการใช้เทคโนโลยีเพื่อพัฒนาตนเอง
ตัวอย่าง: การสอนให้เด็ก ๆ ใช้สื่อเพื่อค้นหาความรู้ เช่น การศึกษาเรื่องราวของท่านนบีมูฮัมหมัดผ่านหนังสือดิจิทัล การจัดกิจกรรมที่ให้เด็กอภิปรายเกี่ยวกับวิธีใช้โซเชียลมีเดียเพื่อส่งเสริมความเข้าใจในศาสนา
การฝึกฝนทักษะรู้เท่าทันสื่อ สารสนเทศ และดิจิทัลสามารถบูรณาร่วมกับแนวคิดและหลักปฏิบัติทางด้านศาสนาอิสลามได้ในชั่วโมงการเรียนรู้ของโรงเรียนตาดีกา นอกจากนี้ยังต้องผสมผสานแนวคิดความฉลาดทางดิจิทัลและพลเมืองดิจิทัลที่ให้ความสำคัญต่อความรับผิดชอบ การจัดสรรเวลาการใช้งานอย่างสมดุล การรับมือต่อการกลั่นแกล้ง ความปลอดภัยบนโลกไซเบอร์ การจัดการข้อมูลและร่องรอยทางดิจิทัล โดยคำนึงถึงผลกระทบทั้งต่อตนเอง และผู้อื่น
